काठमाडौं । नेपालको भोटेकोसी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी सामान्य प्राकृतिक विपत्ति नभई विशाल भूभौतिकीय घटना र त्यसपछि उत्पन्न शृंखलाबद्ध प्रतिक्रियाको परिणाम हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

अमेरिकाको कोलम्बिया युनिभर्सिटीअन्तर्गत लामन्ट–डोहर्टी अर्थ अब्जर्भेटरीका भूभौतिकविद् प्रोफेसर गोरान एकस्ट्रोमका अनुसार हिमाली भिरालो क्षेत्रमा गएको शक्तिशाली पहिरोले ठूलो हिमनदी वा त्यसको मुख्य भागलाई समेत बगाएर तल ल्याएको हुनसक्छ।

उनका अनुसार पहिरो यति शक्तिशाली थियो कि त्यसबाट उत्पन्न कम्पन विश्वभरका सिस्मोग्राफमा ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्पसरह दर्ता भएको थियो। अर्थात् जमिनमुनि मात्र होइन, पहाडकै ठूलो भूभाग अचानक खस्दा उत्पन्न ऊर्जा निकै शक्तिशाली थियो।

प्रोफेसर एकस्ट्रोमले पहाडबाट तीव्र गतिमा खसेका विशाल चट्टान र माटोले अत्यधिक ऊर्जा उत्पन्न गरेको र त्यसको घर्षण तथा तापका कारण आसपासको हिमनदी तीव्र रूपमा पग्लिएको हुनसक्ने बताएका छन्। हिमनदी पग्लिएपछि त्यसमा मिसिएको हिउँ, चट्टान, माटो र पानीको विशाल मात्रा एकैपटक तलतिर बग्दा भोटेकोसी क्षेत्रमा असाधारण बाढी र लेदोको बहाव उत्पन्न भएको उनको भनाइ छ।

उनका अनुसार यस्तो घटना हिमाली क्षेत्रमा पूर्णतः नयाँ भने होइन। तर भोटेकोसीमा देखिएको घटना आकार, ऊर्जा र त्यसपछि उत्पन्न प्रतिक्रियाका हिसाबले असाधारण ठूलो भूभौतिकीय घटना हुन सक्ने देखिएको छ।

बाढीको बहावले उपत्यकातर्फ ल्याएको हिउँ, लेदो र पानीको सतह असाधारण रूपमा बढेको थियो। प्रारम्भिक अनुमानअनुसार कतिपय स्थानमा यसको उचाइ १३० देखि १६० फिटसम्म पुगेको र पानी तथा लेदोसहितको बहाव प्रतिघण्टा करिब ४४ माइल (करिब ७१ किलोमिटर)को गतिमा अघि बढेको हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

जलवायु परिवर्तनसँग पनि जोडिएको जोखिम

प्रोफेसर एकस्ट्रोमले हिमाली क्षेत्रमा यस्ता पहिरो र हिमनदीसँग सम्बन्धित घटना प्राकृतिक रूपमा हुने भए पनि जलवायु परिवर्तनले जोखिम अझ बढाइरहेको बताएका छन्।

विश्वभर तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। हिमनदी कमजोर हुनु, पहाडी भूभाग अस्थिर बन्नु र ठूलो मात्रामा पानी तथा हिउँ जम्मा हुनुजस्ता कारणले भविष्यमा यस्ता घटना हुँदा त्यसको प्रभाव अझ भयावह हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको चिन्ता छ।

यस घटनाले हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी, पहिरो, भूकम्पीय कम्पन र बाढीबीचको अन्तरसम्बन्धबारे थप अध्ययन आवश्यक रहेको समेत देखाएको छ। प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषणले भोटेकोसीको बाढीलाई एउटा मात्रै कारणबाट नभई पहिरो, हिमनदी पग्लिने प्रक्रिया, तीव्र बहाव र भूभागको प्रतिक्रियासहितको बहु-चरणीय प्राकृतिक विपत्तिको शृंखलाका रूपमा हेर्नुपर्ने संकेत गरेको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव बढ्दै जाँदा यस्ता जोखिमको पूर्वानुमान, हिमनदी तथा पहाडी भूभागको निरन्तर निगरानी र समयमै चेतावनी दिने प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता झन् बढेको छ।