दुर्गेश थापाले गाएको अभिनेत्री प्रियंकाको नयाँ गीतका केही शब्दलाई लिएर यतिबेला सामाजिक सञ्जालदेखि सञ्चार माध्यमसम्म बहस भइरहेको छ। कसैले यसलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको पक्षबाट हेरेका छन् भने कसैले यसलाई नेपाली समाजको सांस्कृतिक मूल्य, भाषा र सार्वजनिक मर्यादामाथिको आक्रमणका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यस्तो बहस हुनु स्वाभाविक पनि हो, किनकि कला समाजबाट अलग कुनै वस्तु होइन; समाजले नै कलालाई जन्म दिन्छ र समाजकै चेतनाले त्यसको मूल्याङ्कन पनि गर्छ।

मेरो दृष्टिमा, यो विवाद उठेकोप्रति कुनै व्यक्तिगत गुनासो छैन। कुनै कलाकारको परिवार, आफन्त वा नजिकका व्यक्तिहरूले उक्त सिर्जनालाई सहज रूपमा स्वीकार गरेका हुन सक्छन्। त्यो उनीहरूको व्यक्तिगत विषय हो। तर कुनै कलाकृति सार्वजनिक भएपछि त्यसको मूल्याङ्कन गर्ने अधिकार सम्पूर्ण समाजसँग हुन्छ। कला निजी कोठाभित्र सीमित हुँदैन; त्यो सार्वजनिक चेतनाको हिस्सा बन्छ। त्यसैले समाजले त्यसमाथि प्रश्न उठाउनु अस्वाभाविक होइन।

यहाँ मूल प्रश्न एउटा शब्दको होइन, त्यसको अर्थ, सन्दर्भ र सामाजिक प्रभावको हो। कुनै पनि शब्द शब्दकोशमा हुन्छ। तर शब्दको वास्तविक शक्ति त्यसले कुन सन्दर्भमा, कुन उद्देश्यले र कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। एउटै शब्दले साहित्य सिर्जना पनि गर्न सक्छ, त्यही शब्दले अश्लील संकेत पनि गर्न सक्छ। त्यसैले "यो त शब्दकोशमै छ" भन्ने तर्कले मात्र कुनै सिर्जनालाई उचित वा अनुचित साबित गर्न सकिँदैन।

जर्मन नाटककार तथा चिन्तक बर्टोल्ट ब्रेख्तले एक ठाउँमा व्यापारका लागि बनाइने सतही मनोरञ्जनलाई "रद्दी व्यवसायको कला" भन्ने आशय व्यक्त गरेका छन्। अर्थात्, जहाँ कलाको उद्देश्य समाजलाई सोच्न बाध्य बनाउनु होइन, केवल बजार कब्जा गर्नु, विवाद सिर्जना गर्नु र पैसा कमाउनु मात्र हुन्छ। आज डिजिटल युगमा यस्तो प्रवृत्ति झन् तीव्र बनेको छ। भाइरल हुने, ट्रेन्डमा आउने र धेरै भ्युज बटुल्ने नाममा द्विअर्थी संवाद, अश्लील संकेत र उत्तेजक दृश्य प्रस्तुत गर्नु धेरैका लागि सफलताको सूत्र बनेको छ।

यस किसिमको प्रवृत्ति नेपालमा मात्र होइन, दक्षिण एशियाका अन्य देशहरूमा पनि देखिएको इतिहास छ। भारतका अभिनेता तथा फिल्म निर्माता दादा कोंडके यसका चर्चित उदाहरणमध्ये एक थिए। उनका धेरै फिल्म र गीतका शीर्षक तथा संवाद द्विअर्थी अर्थ बोकेका हुन्थे। उनका समर्थकहरूले यसलाई "हास्य" भन्थे भने आलोचकहरूले "अश्लीलताको व्यापार" भनेर आलोचना गर्थे। उनीमाथि आलोचना हुँदा उनी प्रायः दर्शककै सोचलाई दोष दिन्थे—"गलत सोच तपाईंहरूको हो।"

तर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—यदि लाखौं मानिसले एउटै सामग्रीलाई एउटै अर्थमा बुझिरहेका छन् भने दोष दर्शकको मात्र हो कि सिर्जनाकर्ताको पनि केही जिम्मेवारी हुन्छ? कला केवल सर्जकको नियतले मात्र होइन, समाजमा त्यसले उत्पन्न गर्ने प्रभावबाट पनि मूल्याङ्कन गरिन्छ।

कुनै पनि कलाकारले चर्चा कमाउन सक्छ, पैसा कमाउन सक्छ, लोकप्रियता हासिल गर्न सक्छ। तर लोकप्रियता र सम्मान एउटै कुरा होइनन्। क्षणिक चर्चाले बजार त दिन सक्छ, इतिहास भने बनाउँदैन। इतिहासले ती कलाकारलाई सम्झन्छ, जसले समाजलाई केही सोच्न, महसुस गर्न र परिवर्तन गर्न प्रेरित गरेका हुन्छन्।

आज सामाजिक सञ्जालको एल्गोरिदमले पनि यस्तै सामग्रीलाई बढी फैलाउने वातावरण बनाएको छ। विवाद भयो भने समाचार बन्छ, समाचार बन्यो भने भिडियो धेरै हेरिन्छ, धेरै हेरियो भने आम्दानी बढ्छ। यसरी विवाद आफैंमा व्यापारिक रणनीति बन्न थालेको छ। यही कारणले कतिपय सिर्जनामा कलाभन्दा बजारको गणित हाबी भएको देखिन्छ।

हामीले अर्को पक्ष पनि बुझ्नुपर्छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको आधारभूत मूल्य हो। कलाकारलाई सिर्जना गर्ने स्वतन्त्रता हुनुपर्छ। तर स्वतन्त्रता जिम्मेवारीविहीन हुन सक्दैन। अरूको स्वतन्त्रता, सामाजिक संवेदनशीलता र सार्वजनिक मर्यादालाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गरेर प्रस्तुत गरिने सामग्रीमाथि आलोचना हुनु पनि लोकतान्त्रिक अधिकार नै हो। आलोचना हुनु भनेको स्वतन्त्रताको विरोध होइन; त्यो स्वतन्त्र समाजको स्वाभाविक अभ्यास हो।

आज धेरै कलाकारले "यो त मनोरञ्जन मात्र हो" भन्ने तर्क गर्छन्। तर मनोरञ्जनको पनि स्तर हुन्छ। हास्य सिर्जना गर्न अश्लील संकेत नै आवश्यक पर्दैन। प्रेम व्यक्त गर्न द्विअर्थी भाषा नै चाहिँदैन। दर्शकलाई हँसाउन मर्यादा तोड्नैपर्छ भन्ने पनि छैन। विश्वका धेरै उत्कृष्ट कलाकारहरूले कुनै पनि अश्लील संकेतबिना उत्कृष्ट मनोरञ्जन दिएका उदाहरण प्रशस्तै छन्।

नेपाली कला र संगीतको इतिहास हेर्दा नारायण गोपाल, अरुण थापा, भक्तराज आचार्य, गोपाल योञ्जन, शिवशंकर मानन्धर, रामकृष्ण ढकालदेखि आधुनिक पुस्तासम्मका धेरै स्रष्टाले प्रेम, पीडा, समाज र जीवनका विषयमा गहिरा सिर्जना गरेका छन्। उनीहरूका गीत आज पनि पुस्तौँसम्म गाइन्छन्। किनकि ती गीतमा बजारको क्षणिक सनसनी होइन, समयलाई जित्ने संवेदना थियो।

यसैले आजको बहस कुनै एक कलाकारविरुद्धको व्यक्तिगत आक्रमण हुनु हुँदैन। यो बहस कला कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विषयमा केन्द्रित हुनुपर्छ। यदि हामीले बजारका नाममा जे पनि स्वीकार गर्न थाल्यौँ भने भविष्यका पुस्ताले कला र अश्लील प्रदर्शनबीचको सीमा छुट्याउन गाह्रो हुनेछ।

कलाकारले पनि सोच्नुपर्ने समय आएको छ—उनीहरू केवल भाइरल हुन चाहन्छन् कि सम्मानित पनि हुन चाहन्छन्? किनभने भाइरल सामग्री केही दिन ट्रेन्डमा रहन्छ, तर उत्कृष्ट कला पुस्तौँसम्म बाँच्छ।

अन्ततः, समाजले कलाकारलाई सम्मान गर्छ, तर सम्मानको आधार केवल लोकप्रियता होइन। जिम्मेवारी, संवेदनशीलता, सिर्जनात्मकता र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व नै साँचो कलाकारको परिचय हो। पैसा कमाउनु गलत होइन, तर पैसाका लागि कला नै बेच्नु र समाजको स्वादलाई सस्तो उत्तेजनामा सीमित गर्नु भने दीर्घकालीन रूपमा कला र संस्कृतिप्रतिको अन्याय हो।

क्षणिक चर्चा र भाइरल सामग्री समयसँगै हराएर जान्छन्। तर समाजलाई उज्यालो बनाउने सिर्जना इतिहासका पानामा सदैव जीवित रहन्छन्। कलाकारले रोज्नुपर्ने बाटो यही दुईमध्ये कुन हो भन्ने निर्णय अन्ततः उनीहरूकै हातमा हुन्छ।